Czym naprawdę jest lęk
Lęk jest jedną z najbardziej powszechnych emocji, jakich doświadcza człowiek. Każdy z nas odczuwa go od czasu do czasu. Może pojawić się przed ważnym egzaminem, rozmową kwalifikacyjną, wystąpieniem publicznym czy wizytą u lekarza. Mimo że większość osób postrzega lęk jako coś nieprzyjemnego, sam w sobie nie jest on ani chorobą, ani oznaką słabości psychicznej.
Wręcz przeciwnie. Lęk pełni bardzo ważną funkcję adaptacyjną. To właśnie dzięki niemu nasi przodkowie byli w stanie unikać zagrożeń i zwiększać swoje szanse na przeżycie. Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy lęk zaczyna przejmować kontrolę nad naszym życiem, wpływa na codzienne funkcjonowanie i ogranicza realizację ważnych celów.
Czym jest lęk?
Lęk można zdefiniować jako emocję związaną z przewidywaniem potencjalnego zagrożenia. Jest to naturalna reakcja organizmu, której celem jest przygotowanie nas do radzenia sobie z trudnymi sytuacjami.
Pod wpływem lęku organizm uruchamia szereg procesów fizjologicznych. Przyspiesza akcja serca, wzrasta napięcie mięśniowe, oddech staje się płytszy i szybszy, a uwaga koncentruje się na potencjalnych zagrożeniach. Wszystkie te zmiany miały ogromne znaczenie w środowisku, w którym żyli nasi przodkowie.
Współcześnie jednak znacznie rzadziej musimy uciekać przed realnym niebezpieczeństwem. Zamiast tego często zmagamy się z obawami dotyczącymi przyszłości, zdrowia, relacji czy pracy. Nasz mózg reaguje na te zagrożenia podobnie jak na fizyczne niebezpieczeństwo, choć w rzeczywistości znajdujemy się w bezpiecznym miejscu.
Jaka jest różnica między lękiem a strachem?
W codziennym języku pojęcia lęku i strachu są często używane zamiennie. W psychologii oznaczają jednak coś innego.
Strach pojawia się wtedy, gdy zagrożenie jest realne i obecne tu i teraz. Jeśli gwałtownie zahamujesz samochód, widzisz agresywnego psa lub ktoś próbuje cię zaatakować, doświadczasz strachu.
Lęk natomiast dotyczy przyszłości. Jest związany z przewidywaniem tego, co może się wydarzyć. Osoba odczuwająca lęk może zastanawiać się, czy zachoruje, zostanie odrzucona przez innych lub popełni poważny błąd. Problem polega na tym, że większość tych scenariuszy nigdy się nie wydarza, jednak organizm reaguje tak, jakby zagrożenie było realne.
Dlaczego odczuwamy lęk?
Ludzki mózg został ukształtowany przez miliony lat ewolucji. Jego głównym zadaniem nie było zapewnienie nam szczęścia, lecz zwiększenie szans na przeżycie.
Z tego powodu mózg jest szczególnie wyczulony na potencjalne zagrożenia. Łatwiej zapamiętujemy porażki niż sukcesy, mocniej przeżywamy krytykę niż pochwały i szybciej zauważamy niebezpieczeństwa niż oznaki bezpieczeństwa.
To właśnie dlatego wiele osób ma tendencję do zamartwiania się, katastrofizowania oraz koncentrowania uwagi na najgorszych możliwych scenariuszach. Nie jest to wada charakteru, lecz naturalna konsekwencja działania naszego układu nerwowego.
Objawy lęku
Lęk nie ogranicza się wyłącznie do przeżyć emocjonalnych. Wpływa na funkcjonowanie całego organizmu.
Objawy fizyczne lęku
Najczęstsze objawy somatyczne obejmują:
kołatanie serca,
ucisk w klatce piersiowej,
duszności,
zawroty głowy,
napięcie mięśni,
drżenie rąk,
nadmierną potliwość,
mdłości,
bóle brzucha,
biegunki.
Wiele osób doświadcza tych objawów tak intensywnie, że zaczyna podejrzewać poważne choroby somatyczne.
Objawy psychiczne lęku
Do najczęstszych objawów psychicznych należą:
katastroficzne myśli,
nadmierne analizowanie sytuacji,
zamartwianie się,
trudności z koncentracją,
poczucie zagrożenia,
problemy z podejmowaniem decyzji.
Objawy behawioralne lęku
Lęk wpływa również na zachowanie. Osoby cierpiące z jego powodu często:
unikają trudnych sytuacji,
odkładają ważne decyzje,
wielokrotnie sprawdzają różne rzeczy,
poszukują ciągłego uspokajania ze strony innych,
starają się kontrolować wszystko wokół siebie.
Kiedy lęk staje się problemem?
Samo odczuwanie lęku nie oznacza zaburzenia psychicznego. Problem pojawia się wtedy, gdy człowiek zaczyna organizować swoje życie wokół unikania dyskomfortu.
Niektóre osoby rezygnują z podróży, wystąpień publicznych, nowych znajomości czy rozwoju zawodowego wyłącznie dlatego, że obawiają się nieprzyjemnych emocji.
Paradoksalnie właśnie unikanie jest jednym z najważniejszych mechanizmów podtrzymujących zaburzenia lękowe. Im częściej uciekamy przed lękiem, tym bardziej przekonujemy mózg, że rzeczywiście mieliśmy do czynienia z zagrożeniem.
Najczęstsze zaburzenia lękowe
Zaburzenie lękowe uogólnione (GAD)
Osoby cierpiące na GAD doświadczają przewlekłego i trudnego do kontrolowania zamartwiania się. Obawy dotyczą wielu obszarów życia jednocześnie, takich jak zdrowie, finanse, relacje czy przyszłość.
Dominującą myślą jest często pytanie: „A co jeśli?”.
Fobia społeczna
Fobia społeczna to silny lęk przed oceną ze strony innych ludzi. Osoby cierpiące na to zaburzenie mogą unikać wystąpień publicznych, rozmów z nieznajomymi, wyrażania własnego zdania lub jedzenia w obecności innych.
Najczęściej nie boją się samych ludzi, lecz odrzucenia, kompromitacji i krytyki.
Napady paniki i zaburzenie paniczne
Napad paniki jest nagłą falą bardzo silnego lęku, której towarzyszą intensywne objawy fizyczne. Wiele osób podczas pierwszego ataku paniki jest przekonanych, że przeżywa zawał serca lub umiera.
Choć napad paniki jest niezwykle nieprzyjemny, sam w sobie nie stanowi zagrożenia dla życia.
Agorafobia
Agorafobia nie oznacza wyłącznie lęku przed otwartą przestrzenią. Jest to przede wszystkim obawa przed miejscami, z których trudno byłoby uciec lub uzyskać pomoc w przypadku wystąpienia silnego lęku.
Dotyczy to często galerii handlowych, autobusów, samolotów, autostrad czy zatłoczonych miejsc.
Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (OCD)
OCD składa się z dwóch elementów: obsesji oraz kompulsji.
Obsesje to natrętne myśli, obrazy lub impulsy wywołujące silny niepokój. Kompulsje są próbą redukcji tego lęku poprzez określone czynności lub rytuały.
Im bardziej człowiek próbuje osiągnąć stuprocentową pewność, tym silniejsze stają się objawy OCD.
Lęk o zdrowie
Osoby cierpiące na lęk o zdrowie stale monitorują swoje ciało i interpretują zwykłe objawy fizjologiczne jako oznaki poważnej choroby.
Częste sprawdzanie objawów w internecie oraz ciągłe poszukiwanie uspokojenia zwykle prowadzi do dalszego wzrostu lęku.
PTSD i trauma
Po doświadczeniu traumatycznych wydarzeń układ nerwowy może pozostać w stanie podwyższonej gotowości. Osoba może doświadczać koszmarów, natrętnych wspomnień, nadmiernej czujności oraz silnego unikania wszystkiego, co przypomina o traumie.
Mózg zachowuje się tak, jakby zagrożenie nadal trwało.
Czy można całkowicie pozbyć się lęku?
Wiele osób marzy o życiu całkowicie wolnym od lęku. W rzeczywistości byłoby to niebezpieczne. Lęk pełni bowiem ważną funkcję ochronną i pomaga nam unikać realnych zagrożeń.
Celem terapii nie jest całkowite usunięcie lęku. Celem jest nauczenie się życia w taki sposób, aby lęk nie podejmował decyzji za nas.
Odwaga nie oznacza braku lęku. Oznacza gotowość do działania pomimo jego obecności.
Podsumowanie
Lęk nie jest twoim wrogiem. Jest naturalnym mechanizmem ochronnym, który czasami działa zbyt intensywnie. Samo odczuwanie lęku nie oznacza, że coś jest z tobą nie tak. Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy zaczynasz podporządkowywać mu całe swoje życie.
Zrozumienie mechanizmów lęku jest pierwszym krokiem do odzyskania większej swobody i poczucia wpływu. Im lepiej rozumiemy własne emocje, tym mniej musimy z nimi walczyć. A paradoksalnie właśnie wtedy lęk najczęściej zaczyna tracić swoją siłę.
