Organizacja poznawcza - Jak działa twój świadomy i nieświadomy umysł

Tajemnice góry lodowej

Wyobraź sobie, że wszyscy jesteśmy jak góra lodowa. Widoczna część góry to twoja świadomość, czyli ta część twojego życia, której jesteś świadomy, rozpoznajesz ją, potrafisz nazwać i zrozumieć. Jest to ten mniejszy kawałek nas, naszego umysłu. Większość góry jest natomiast niewidoczna i jest to metafora naszej nieświadomości.

Już Freud, jako pionier psychoanalizy skoncentrowanej na odkrywaniu nieświadomych procesów w umyśle człowieka, wiedział, o tym że rządzą nami nieświadome siły. Siły te powodują, że przeżywamy nasze życie na “automacie” lub powielamy schematy, których nie jesteśmy świadomi. Stąd w naszym życiu często pojawiają się decyzje, których nie rozumiemy lub sytuacje, w których wybieramy znowu określny typ partnera (a inny omijamy) i nazywamy to przypadkiem.

"Dopóki nie uczynisz nieświadomego świadomym, będzie ono kierowały twoim życiem, a ty będziesz nazywał to przeznaczeniem"

Carl Gustav Jung

Pierwszym więc nurtem i sposobem myślenia, który zaczął zgłębiać tajniki ludzkiej nieświadomości, była freudowska psychoanaliza, do dziś obecna w systemach leczniczych głównie pod nazwą psychoterapii psychodynamicznej.

W tym artykule natomiast rozpatrzymy świadomość i nieświadomość z punktu widzenia psychoterapii poznawczo-behawioralnej (skrót: CBT), która nazywa pewne zjawiska w inny (aczkolwiek w bardzo podobny) sposób niż pionierska psychoanaliza freudowska. Błędnym jest więc myślenie, że psychoterapia CBT rozpatruje ludzką psychikę tylko na poziomie powierzchni, czyli świadomości człowieka. Jak za chwilę zobaczysz, w podejściu poznawczo-behawioralnym również sięgniemy na sam dół góry lodowej (naszej nieświadomości). Służyć temu będą po prostu inne narzędzia niż w psychoterapii psychodynamicznej. Przykładowymi sposobami pracy na najgłębszych strukturach nieświadomości człowieka w psychoterapii poznawczo-behawioralnej będzie:

• Terapia schematów

• Praca na nieświadomych myślach automatycznych, przekonaniach pośredniczących i kluczowych

• Doświadczenia korektywne

• Praca z wewnętrznym dzieckiem

Myśli automatyczne

Myśli automatyczne to natychmiastowe, często nieświadome i szybkie reakcje myślowe na sytuacje, zdarzenia lub bodźce. Te myśli są spontaniczne i pojawiają się automatycznie w odpowiedzi na określone wydarzenia. Często są one kształtowane przez przekonania, zniekształcenia poznawcze, czyli pewne uproszczone, nieoparte o fakty i dowody sposoby myślenia, które mogą prowadzić do irracjonalnych lub nieprawdziwych przekonań.

W kontekście psychologii i terapii poznawczo-behawioralnej, pojęcie myśli automatycznych jest często używane przez terapeutów, aby pomóc klientom zrozumieć i zmienić negatywne wzorce myślowe. Te myśli mogą wpływać na emocje i zachowania, a świadomość i analiza myśli automatycznych mogą być kluczowe dla transformacji negatywnych wzorców myślowych na bardziej pozytywne i konstruktywne. Nie wszystkie myśli automatyczne są po pierwsze zniekształcone (zniekształcenia poznawcze), a po drugie nieświadome. Niektóre myśli automatyczne są przez nas świadome. Naszym zadaniem w terapii poznawczo-behawioralnej jest uczynić nieświadome świadomym, by bardziej realistycznie i doceniająco przeżywać swoje życie na podstawie myśli, które je kształtują.

Przykładem myśli automatycznej może być natychmiastowe i automatyczne poczucie winy po popełnieniu błędu lub myśl, że wszyscy patrzą na ciebie krytycznie w trakcie prezentacji. Te myśli automatyczne często są przesadzone, zniekształcone i mogą prowadzić do negatywnych emocji oraz reakcji.

Przekonania pośredniczące

Przekonania pośredniczące są to głębsze, nieświadome przekonania. Są to wszelkiego rodzaju nasze “powinności”, postawy i reguły, którymi posługujemy się w życiu. Przekonania pośredniczące to pomost między przekonaniami kluczowymi a naszym zachowaniem.

Podczas gdy myśli automatyczne to natychmiastowe reakcje myślowe na konkretne sytuacje, przekonania pośredniczące to bardziej konkretne zasady, którymi się w życiu kierujemy. Przykładem takich przekonań będzie:

“Muszę być szczupła, by podobać się innym mężczyznom.” (“Muszę” i reguła, która mówi, że podobanie się innym zależy od czegoś - od wagi).

“Powinnam dużo się uczyć, by rodzina była ze mnie dumna.” (Uważam, że zasługuję na akceptację i miłość swojej rodziny, wtedy kiedy dużo się uczę i jestem wykształcona).

“Jestem wartościowa, wtedy kiedy osiągam sukces.” (Moja wartość, jako człowieka, zależy od czegoś konkretnego - od sukcesu).

Przekonania kluczowe

Przekonania kluczowe, inaczej zwane rdzennymi, to najbardziej głęboko zakorzenione schematy i wzorce naszych zachowań oraz myśli, których jesteśmy najmniej świadomi. Dotarcie do tej struktury umysłu i jej zmiana jest pracą najcięższą i najbardziej czasochłonną. Przekonania kluczowe w odróżnieniu od pośredniczących to przekonania ogólne, odnoszące się do prawd bardzo holistycznych na temat siebie, świata i innych ludzi. Przekonania pośredniczące w odróżnieniu od rdzennych są sprecyzowane i konkretnie odnoszą się do pewnych reguł, mówiąc co zależy od czego.

Przykładami przekonań kluczowych są:

“Jestem bezwartościowa.”

“Świat to niebezpieczne miejsce.”

“Wszyscy mężczyźni są tacy sami.”

Ja, inni, świat

Każde z powyższych przekonań rozpatrujemy na trzech płaszczyznach naszego umysłu: ja, inni i świat. Czyli mamy przekonanie na temat samego siebie (ja - “Jestem…”, “Powinienem…”), innych ludzi (inni: “Moi rodzice są…”, “Mój partner musi…”) i świata (“Mężczyźni są…”, “Świat jest..”).

Konkluzja

Naszym celem jest odkrycie tych myśli i przekonań (zaczynając od myśli automatycznych i zniekształceń poznawczych, idąc coraz bardziej w dół do przekonań pośredniczących aż dojdziemy do przekonań kluczowych) na temat nas samych, innych ludzi i świata, które w jakiś sposób są dysfunkcyjne i zniekształcone. Przyczyniają się one do naszego cierpienia lub conajmniej gorszej jakości życia i naszym celem jest zamiana ich na bardziej realistyczne i doceniające.

W jaki sposób to czynimy? Używamy w tym celu różnych technik terapeutycznych, zależnie od nurtu, które mają na celu poszerzyć wgląd w nieświadomość człowieka i zachęcić do zmiany strategii radzenia sobie (mechanizmów obronnych) w bardziej adekwatny i konstruktywny sposób niż ten, który nas lub innych wcześniej krzywdził.

W psychoterapii psychodynamicznej np. w tym celu będzie służyć praca wglądowa, przy użyciu narzędzi interpretacji i konfrontacji (W nurcie TFP dodatkowo interpretujące relację między terapeutą a pacjentem na podstawie przeniesienia - przeciwprzeniesienia, czyli uczuć, które pacjent nieświadomie przenosi na terapeutę).

W psychoterapii poznawczo-behawioralnej będziemy używać wielu technik poznawczych i behawioralnych jak np. dialog sokratejski, praca na zniekształceniach poznawczych i psychoedukacja oparta na narzędziach do pracy nad swoimi strategiami radzenia sobie.

Niezależnie od modalności i sposobu pracy warto pamiętać o maksymie Carla Gustava Junga (ucznia Freuda):

“Nie naprawiajmy to, czego naprawy nie wymaga”.

M.

---