„Dlaczego nie możesz być taki jak twoja siostra?”, „Z tobą są same problemy”, „Jak się nie uspokoisz, to cię tutaj zostawię”.
Brzmi znajomo?
Niektóre z tych zdań padają w złości. Inne wypowiadane są niemal automatycznie, bo sami słyszeliśmy je w dzieciństwie. Zdarza się też, że rodzic uważa je za niewinny żart albo sposób na zmotywowanie dziecka do zmiany zachowania.
Problem w tym, że słowa, które dla dorosłego są tylko chwilowym wyrazem frustracji, dla dziecka mogą mieć zupełnie inne znaczenie.
Dziecko nie zawsze potrafi oddzielić emocje rodzica od komunikatu na swój temat. Kiedy słyszy „jesteś głupi”, może nie myśleć: „Mama jest zdenerwowana, bo zrobiłem coś niewłaściwego”. Może po prostu pomyśleć: „Jestem głupi”.
Czy oznacza to, że jedno niefortunne zdanie zrujnuje dziecku życie? Nie. Psychologia nie działa w ten sposób.
Warto jednak wiedzieć, które komunikaty mogą być szczególnie krzywdzące i jak można zastąpić je słowami, które pomagają wychowywać, zamiast zawstydzać.
Dlaczego słowa rodziców mają tak duże znaczenie?
Rodzic jest dla dziecka kimś znacznie więcej niż osobą, która ustala zasady i przypomina o obowiązkach. To również jedno z pierwszych i najważniejszych źródeł informacji o tym, kim dziecko jest, jakie ma znaczenie i czego może oczekiwać od innych ludzi.
W dużym uproszczeniu: dzieci uczą się patrzeć na siebie również poprzez to, jak patrzą na nie ich opiekunowie.
Jeśli regularnie słyszą, że są beznadziejne, głupie, dziwne albo stanowią dla rodziny ciężar, takie komunikaty mogą stopniowo wpływać na sposób, w jaki postrzegają samych siebie.
Nie oznacza to jednak, że każde dziecko zareaguje identycznie.
Znaczenie mają jego wiek, temperament, wcześniejsze doświadczenia, relacja z rodzicem, częstotliwość takich sytuacji oraz to, co dzieje się po konflikcie.
Warto też odróżnić pojedynczą przykrą wypowiedź od powtarzającego się poniżania, zastraszania czy odrzucania. Światowa Organizacja Zdrowia zalicza takie zachowania do form przemocy psychicznej wobec dzieci.
Nie chodzi więc o to, żeby rodzice bali się każdego wypowiedzianego słowa. Chodzi o świadomość, że sposób komunikacji ma znaczenie, a za krzywdzące zachowania można i trzeba brać odpowiedzialność.
Przyjrzyjmy się konkretnym przykładom.
1. „Ale ty jesteś gruby” – zawstydzanie wyglądu dziecka
„Z takim brzuchem chcesz jeszcze dokładkę?”
„Ale masz odstające uszy”.
„Nie obrażaj się, przecież tylko żartuję”.
Komentowanie wyglądu dziecka bywa przedstawiane jako troska o jego zdrowie. Rodzic może uważać, że jeśli zwróci uwagę na wagę albo wyśmieje jakiś element wyglądu, zmotywuje dziecko do zmiany.
Tyle że zawstydzanie nie jest tym samym co dbanie o zdrowie.
Dziecko, które regularnie słyszy negatywne komentarze na temat swojego ciała, może zacząć postrzegać je jako coś, czego należy się wstydzić. Zamiast myśleć o zdrowych nawykach, zaczyna koncentrować się na tym, jak wygląda w oczach innych.
Badania wskazują na związek między dokuczaniem przez rodziców z powodu wyglądu lub masy ciała a trudnościami związanymi z odżywianiem u nastolatków. Nie oznacza to, że pojedynczy komentarz spowoduje zaburzenia odżywiania. Pokazuje jednak, dlaczego warto zachować szczególną ostrożność w rozmowach o ciele.
Co powiedzieć zamiast tego?
Jeśli martwisz się zdrowiem dziecka, rozmawiaj o zdrowiu, a nie o jego wartości czy atrakcyjności.
Możesz powiedzieć:
„Chciałbym, żebyśmy jako rodzina bardziej zadbali o zdrowie. Zastanówmy się, co możemy wspólnie zmienić”.
A jeśli zdarzyło Ci się już skomentować wygląd dziecka w krzywdzący sposób?
„Przepraszam, nie powinienem był tak mówić o twoim ciele”.
Bez dopisywania: „Ale przecież sam widzisz, że mam rację”.
2. „Dlaczego jesteś taki dziwny?” – kiedy krytykujemy dziecko zamiast jego zachowania
Wyobraź sobie dziecko, które zachowuje się inaczej niż jego rówieśnicy. Mówi w nietypowy sposób, nie lubi niektórych sytuacji społecznych albo reaguje bardzo intensywnie na określone bodźce.
Rodzic może powiedzieć:
„Normalne dzieci tak się nie zachowują”.
„Dlaczego musisz być taki dziwny?”
„Przestań robić z siebie pośmiewisko”.
W takich sytuacjach łatwo pomylić dwie rzeczy: uczenie zasad i wyśmiewanie sposobu bycia.
Oczywiście dziecko potrzebuje wiedzieć, jakie zachowania są akceptowalne, a jakie mogą przeszkadzać innym. Jednak zamiast oceniać całą jego osobę, warto opisać konkretną sytuację.
Jest przecież różnica między zdaniami:
„Nie rozumiem cię, kiedy mówisz z pełnymi ustami”.
A:
„Dlaczego jesteś taki obrzydliwy?”.
Pierwsze informuje, co należy zmienić. Drugie zawiera negatywną ocenę dziecka.
Co więcej, czasami zachowanie, które dorosły uznaje za niegrzeczne lub dziwne, może wynikać z trudności, z którymi dziecko nie potrafi jeszcze samodzielnie sobie poradzić.
Być może jest przebodźcowane. Być może nie rozumie oczekiwania. A może potrzebuje więcej czasu, żeby nauczyć się określonej umiejętności.
Co powiedzieć zamiast tego?
„Poczekaj, aż skończę mówić. Za chwilę chciałbym usłyszeć, co ty masz do powiedzenia”.
Albo:
„Widzę, że źle się tutaj czujesz. Co najbardziej ci przeszkadza?”.
Nie każde zachowanie trzeba akceptować. Ale nie trzeba też zawstydzać dziecka, żeby pomóc mu zachowywać się inaczej.
3. „Żałuję, że się urodziłeś” – słowa, które uderzają w poczucie bezpieczeństwa
To jedno z najbardziej krzywdzących zdań, jakie rodzic może skierować do dziecka.
Podobnie jak:
„Bez ciebie moje życie byłoby lepsze”.
„Wolałabym mieć inne dziecko”.
„Gdyby nie ty, wszystko wyglądałoby inaczej”.
Dlaczego takie komunikaty są szczególnie niepokojące?
Ponieważ nie odnoszą się do konkretnego zachowania. Nie mówią dziecku, co zrobiło niewłaściwie ani jak może to naprawić.
Podważają samo jego miejsce w rodzinie.
Dziecko może odczytać taki komunikat jako informację: „Lepiej byłoby, gdybym nie istniał”.
Oczywiście nie każde dziecko zinterpretuje go dokładnie w taki sposób. Nie możemy również na podstawie jednego zdania przewidzieć, jakie problemy psychiczne pojawią się u niego w dorosłości.
Nie zmienia to jednak faktu, że jest to zachowanie krzywdzące.
Rodzic ma prawo doświadczać zmęczenia, frustracji, rozczarowania, a nawet żalu związanego z rodzicielstwem. Takie emocje mogą się pojawiać, szczególnie w okresach dużego przeciążenia.
Ale dziecko nie powinno ponosić odpowiedzialności za sam fakt swojego istnienia.
Jeżeli rodzic zmaga się z tak silnymi emocjami, powinien szukać wsparcia u innych dorosłych, bliskich lub specjalisty.
Co zrobić, jeśli takie słowa już padły?
W tym przypadku zwykłe „przepraszam, poniosło mnie” może być niewystarczające.
Warto wyraźnie nazwać to, co się wydarzyło:
„Powiedziałem coś bardzo krzywdzącego. Nie powinienem był tego mówić. To nie jest twoja wina. Poszukam pomocy, żeby taka sytuacja się nie powtarzała”.
Najważniejsze jest jednak to, co wydarzy się później. Dziecko potrzebuje nie tylko przeprosin, lecz także rzeczywistej zmiany zachowania dorosłego.
4. „Przez ciebie jestem wykończona” – kiedy dziecko zaczyna odpowiadać za emocje rodzica
Każdy rodzic bywa zmęczony.
Można kochać swoje dziecko i jednocześnie marzyć o kilku godzinach ciszy. Można czuć frustrację, potrzebować odpoczynku i nie mieć ochoty na kolejną zabawę.
Nie ma w tym nic niewłaściwego.
Problem pojawia się wtedy, kiedy rodzic zaczyna przedstawiać dziecko jako winowajcę swojego cierpienia.
„Przez ciebie nie mam życia”.
„Tyle mnie kosztujesz, a jeszcze ciągle czegoś chcesz”.
„Wykańczasz mnie psychicznie”.
Takie zdania mogą sprawić, że dziecko zacznie traktować własne potrzeby jak coś niewłaściwego.
Wyobraźmy sobie, że ma problem w szkole, ale boi się powiedzieć o nim mamie, ponieważ wcześniej wielokrotnie słyszało, ile przez nie cierpi.
Może pomyśleć: „Mama ma już przeze mnie wystarczająco dużo problemów. Nie będę jej dokładać kolejnych”.
To tylko jedna z możliwych reakcji. Pokazuje jednak, dlaczego nie warto obciążać dziecka odpowiedzialnością za stan emocjonalny dorosłego.
Co powiedzieć zamiast tego?
„Jestem teraz bardzo zmęczona i potrzebuję chwili odpoczynku. Porozmawiamy po kolacji”.
To zupełnie inny komunikat.
Rodzic nazywa własny stan, wyznacza granicę i informuje dziecko, kiedy będzie dostępny.
Nie obwinia go za to, że ma potrzeby.
Ważne tylko, aby rzeczywiście wrócić do obiecanej rozmowy, a w sytuacji pilnej odpowiednio wcześniej zareagować.
5. „Dlaczego nie możesz być jak twoja siostra?” – porównywanie dzieci
„Twój brat nigdy nie sprawiał takich problemów”.
„Zobacz, jakie inne dzieci są grzeczne”.
„Ona może mieć dobre oceny, a ty nie?”.
Porównywanie bywa traktowane jako sposób motywowania. Rodzic chce pokazać dziecku przykład i wierzy, że w ten sposób zachęci je do większego wysiłku.
Niestety, kiedy porównania służą zawstydzaniu, rozmowa przestaje dotyczyć konkretnego zadania, a zaczyna dotyczyć tego, kto jest lepszy.
Dziecko może zacząć postrzegać rodzeństwo jako rywala, a rodzicielską aprobatę jako coś, na co trzeba zasłużyć, będąc bardziej podobnym do brata lub siostry.
Warto przy tym podkreślić, że sprawiedliwe traktowanie dzieci nie oznacza traktowania ich identycznie.
Dzieci mają różne potrzeby, możliwości, temperamenty i poziomy rozwoju. To, co jest łatwe dla jednego, dla drugiego może stanowić duże wyzwanie.
Co powiedzieć zamiast tego?
Zamiast:
„Twoja siostra potrafi sama odrabiać lekcje. Dlaczego ty nie możesz?”.
Spróbuj:
„Widzę, że trudno ci zacząć zadanie. Zastanówmy się, co może ci pomóc”.
Zamiast porównywać dziecko z innymi, warto odnosić się do jego własnych możliwości, wcześniejszych postępów i aktualnych trudności.
Dziecko nie musi być podobne do rodzeństwa, żeby zasługiwać na szacunek.
6. „Jesteś głupi” – etykiety, które mogą zostać z dzieckiem na długo
„Jesteś leniem”.
„Nic z ciebie nie będzie”.
„Jesteś beznadziejny”.
„Zawsze wszystko psujesz”.
Takie komunikaty mają jedną wspólną cechę: zamiast opisywać zachowanie, przypisują dziecku negatywną cechę.
Załóżmy, że dziecko zostawiło rower na deszczu.
Rodzic może powiedzieć:
„Zostawiłeś rower na deszczu. Trzeba go schować i następnym razem o tym pamiętać”.
Może też powiedzieć:
„Jesteś kompletnie nieodpowiedzialny”.
W pierwszym przypadku dziecko otrzymuje informację o problemie i sposobie jego rozwiązania. W drugim dowiaduje się, jakie rzekomo jest.
Przy częstym powtarzaniu takich ocen istnieje ryzyko, że dziecko zacznie je traktować jako prawdę o sobie.
Badania nad surową dyscypliną słowną wskazują na jej związek z trudnościami emocjonalnymi i problemami z zachowaniem u dzieci i nastolatków. Sam związek nie oznacza jednak, że możemy przypisać konkretny problem psychiczny pojedynczej wypowiedzi rodzica.
Co powiedzieć zamiast tego?
Zamiast „Jesteś beznadziejny z matematyki”:
„Widzę, że te zadania sprawiają ci trudność. Sprawdźmy, czego jeszcze nie rozumiesz”.
Zamiast „Jesteś zły, bo bijesz brata”:
„Nie zgadzam się na bicie. Rozdzielę was teraz, żeby było bezpiecznie”.
Można bardzo stanowczo reagować na niewłaściwe zachowanie, nie obrażając przy tym dziecka.
To ważne rozróżnienie: dziecko może zrobić coś niewłaściwego, ale to nie oznacza, że samo jest niewłaściwe.
7. „Zostawię cię tutaj” – straszenie dziecka porzuceniem
Scena, którą prawdopodobnie wielu z nas widziało w sklepie.
Dziecko nie chce wyjść. Płacze, protestuje, domaga się zabawki.
Zdenerwowany rodzic mówi:
„Dobrze, to ja idę. Ty sobie tutaj zostań”.
Czasami idzie nawet kilka kroków dalej, żeby pokazać, że nie żartuje.
Z perspektywy dorosłego może być to próba zakończenia trudnej sytuacji. Z perspektywy dziecka komunikat może być znacznie bardziej niepokojący.
Opieka rodzica zostaje przedstawiona jako coś, co można stracić w wyniku niewłaściwego zachowania.
Podobnie działają groźby:
„Oddam cię komuś, jeśli będziesz tak się zachowywać”.
„Jeszcze zobaczysz, nie będziesz miał gdzie mieszkać”.
Takie słowa uderzają w obszar podstawowego bezpieczeństwa dziecka.
Nie trzeba na ich podstawie przewidywać przyszłego stylu przywiązania czy problemów w relacjach. Wystarczy zauważyć, że straszenie utratą opieki nie jest konieczne do stawiania granic.
Co powiedzieć zamiast tego?
„Wiem, że chcesz jeszcze zostać, ale musimy już wyjść. Pomogę ci”.
Albo:
„Rozumiem, że jesteś zły. Możesz się złościć, ale nie zmienimy teraz decyzji”.
Rodzic może być konsekwentny i stanowczy, pozostając jednocześnie osobą, przy której dziecko czuje się bezpiecznie.
Złość dziecka nie musi oznaczać rezygnacji z granicy. A stawianie granic nie wymaga straszenia porzuceniem.
8. „Obiecuję” – kiedy słowa rodzica przestają cokolwiek znaczyć
„Jutro na pewno się pobawimy”.
„Kupimy ci to następnym razem”.
„Obiecuję, tylko już przestań płakać”.
Oczywiście nie każda niedotrzymana obietnica jest krzywdząca.
Czasami plany zmieniają się z powodów niezależnych od rodzica. Ktoś zachoruje, pojawi się pilny obowiązek albo zwyczajnie zabraknie czasu.
Czym innym jest jednak sytuacja, w której dorosły regularnie obiecuje coś, czego wcale nie zamierza zrobić, wyłącznie po to, żeby dziecko przestało protestować.
Jeśli taki sposób komunikacji powtarza się często, dziecko może stopniowo tracić zaufanie do składanych mu zapewnień.
Nie oznacza to, że złamana obietnica jest tym samym co poniżanie czy groźba porzucenia. Są to sytuacje o różnej wadze.
Warto jednak pamiętać, że zaufanie buduje się nie tylko wielkimi gestami, lecz także codzienną przewidywalnością.
Co powiedzieć zamiast tego?
Jeśli nie jesteś pewien, czy uda Ci się coś zrobić:
„Chciałbym, ale jeszcze nie wiem, czy dam radę. Powiem ci w piątek”.
Jeśli nie zamierzasz spełnić prośby:
„Nie, nie kupimy tego”.
A jeśli obietnica została złamana:
„Obiecałem ci i nie dotrzymałem słowa. Rozumiem, że jesteś rozczarowany. Przepraszam”.
Nie zawsze trzeba proponować kolejną obietnicę w ramach rekompensaty. Czasami bardziej wartościowe jest przyjęcie odpowiedzialności i zadbanie o większą przewidywalność w przyszłości.
Co zrobić, jeśli rozpoznajesz w tych zdaniach siebie jako rodzica?
Być może podczas czytania tego artykułu pojawiła się u Ciebie nieprzyjemna myśl:
„Przecież ja też tak czasami mówię”.
To ważny moment, ale nie musi prowadzić do uznania siebie za złego rodzica.
Rodzicielstwo bywa wyczerpujące. Zdarza się, że reagujemy pod wpływem zmęczenia, stresu, frustracji czy bezradności. Część naszych automatycznych reakcji może również przypominać sposób, w jaki sami byliśmy traktowani w dzieciństwie.
Nie oznacza to, że takie zachowania są w porządku.
Oznacza natomiast, że zamiast zatrzymywać się na poczuciu winy, warto zastanowić się, co można zrobić inaczej.
Pomocne mogą być cztery kroki:
Zatrzymaj krzywdzące zachowanie. Jeśli czujesz, że tracisz kontrolę nad złością, zadbaj o bezpieczeństwo dziecka i, jeśli to możliwe, zrób krótką przerwę przed dalszą rozmową.
Nazwij to, co się wydarzyło. Nie udawaj, że nic się nie stało. Powiedz konkretnie, co zrobiłeś niewłaściwie.
Przeproś bez usprawiedliwiania się zachowaniem dziecka. Zamiast „Przepraszam, ale sam mnie sprowokowałeś”, powiedz: „Nazwałem cię głupim. To było krzywdzące. Nie powinienem był tego robić”.
Zmień sposób reagowania. Zastanów się, co uruchamia Twoją złość i jak możesz inaczej postąpić następnym razem. Jeśli problem się powtarza, rozważ skorzystanie z pomocy specjalisty.
Warto również pamiętać, że dziecko nie musi od razu przyjąć przeprosin. Nie musi się przytulać, uśmiechać ani zapewniać, że nic się nie stało.
To dorosły odpowiada za naprawianie relacji.
Po przeprosinach można wrócić do samej sytuacji wychowawczej:
„Nadal nie zgadzam się na rzucanie przedmiotami. Chciałbym jednak porozmawiać o tym spokojniej”.
W ten sposób pokazujemy dziecku dwie ważne rzeczy: że jego zachowanie może wymagać zmiany i że jednocześnie zasługuje na traktowanie z szacunkiem.
Przeprosiny nie zastępują zmiany. Ale mogą być jej początkiem.
Czy słowa usłyszane w dzieciństwie mogą wpływać na dorosłe życie?
Niektóre osoby nawet po wielu latach pamiętają konkretne zdania wypowiadane przez rodziców.
Nie zawsze dlatego, że padły szczególnie głośno. Czasami dlatego, że powtarzały się tak często, aż zaczęły przypominać własne myśli.
„Jestem beznadziejny”.
„Przeszkadzam innym”.
„Muszę być lepszy, żeby zasługiwać na akceptację”.
W psychoterapii poznawczo-behawioralnej zwraca się uwagę na znaczenie przekonań, które kształtują się między innymi na podstawie wcześniejszych doświadczeń. Powtarzające się komunikaty ze strony ważnych osób mogą być jednym z czynników wpływających na to, jak człowiek postrzega siebie i relacje z innymi.
Nie oznacza to oczywiście, że za każdą trudnością w dorosłym życiu odpowiadają słowa rodziców. Nasz rozwój jest znacznie bardziej złożony.
Jeżeli jednak zauważasz, że krytyczne komunikaty z dzieciństwa nadal wpływają na Twoją samoocenę, relacje czy sposób traktowania samego siebie, warto się im przyjrzeć.
To, co słyszeliśmy na swój temat, nie zawsze było prawdą.
Dziecko potrzebuje granic, ale nie potrzebuje poniżania
W całej tej dyskusji łatwo o pewne nieporozumienie.
Kiedy mówimy o szacunku do dziecka, niektórzy rozumieją to jako konieczność zgadzania się na wszystko, unikania konfliktów albo rezygnacji z wymagań.
Tymczasem szacunek i stanowczość nie wykluczają się.
Można odmówić kupienia zabawki.
Można wymagać od dziecka sprzątania po sobie.
Można nie zgodzić się na bicie, wyzywanie innych czy niszczenie przedmiotów.
Można też powiedzieć, że jest się zmęczonym, zirytowanym albo że potrzebuje się chwili spokoju.
Różnica polega na tym, czy komunikujemy dziecku, jakie zachowanie jest niewłaściwe, czy przekonujemy je, że to ono samo jest problemem.
Żaden rodzic nie będzie reagował idealnie w każdej sytuacji. Nie taki powinien być cel.
Znacznie ważniejsze jest to, czy potrafimy zauważać własne błędy, brać za nie odpowiedzialność i stopniowo zmieniać sposób reagowania.
Bo wychowanie nie polega na tym, żeby nigdy nie popełniać błędów.
Polega również na tym, żeby pokazywać dziecku, co można zrobić po ich popełnieniu.
Źródła i literatura
World Health Organization – Violence against children. Materiał dotyczący przemocy wobec dzieci, w tym przemocy psychicznej.
Dube i współpracownicy (2023) – Przegląd badań dotyczących przemocy słownej wobec dzieci.
Dahill i współpracownicy (2021) – Badania dotyczące komentarzy rodziców na temat wyglądu i problemów z odżywianiem.
American Academy of Pediatrics (2018) – Effective Discipline to Raise Healthy Children. Zalecenia dotyczące dyscypliny i wychowania dzieci.
