Czy da się leczyć NARCYZM?
Narcyzm to jedno z tych pojęć, które w internecie i popkulturze zrobiły ogromną karierę, ale jednocześnie zostały mocno spłycone. Najczęściej kojarzy się go z egoizmem, brakiem empatii, manipulacją i przekonaniem o własnej wyjątkowości. W praktyce psychoterapeutycznej obraz narcystycznego zaburzenia osobowości jest jednak znacznie bardziej złożony. I co ważne — narcyzm nie tylko da się leczyć, ale u wielu osób terapia przynosi realną, trwałą zmianę.
Warto zacząć od tego, że narcyzm nie jest „złym charakterem” ani świadomą decyzją, by ranić innych. To określony sposób radzenia sobie z wewnętrzną kruchością, wstydem i lękiem przed byciem niewystarczającym. To strategia przetrwania, która kiedyś miała sens, ale z czasem zaczyna powodować coraz więcej cierpienia — zarówno w relacjach, jak i w życiu zawodowym czy emocjonalnym.
Jak wygląda terapia narcystycznego zaburzenia osobowości?
W leczeniu narcyzmu nie istnieje jedna, uniwersalna metoda, która działa na każdego. Terapia zawsze musi być dopasowana do konkretnej osoby: jej historii, struktury osobowości, poziomu gotowości do wglądu i aktualnego funkcjonowania. Inaczej pracuje się z kimś, kto trafia na terapię w ostrym kryzysie, a inaczej z osobą, która od lat funkcjonuje wysoko, ale czuje wewnętrzną pustkę.
Najczęściej w pracy z narcyzmem wykorzystuje się podejścia psychodynamiczne, poznawczo-behawioralne oraz terapię schematów. Często nie są one traktowane rozłącznie, ale elastycznie łączone w zależności od etapu terapii i potrzeb pacjenta.
Terapia psychodynamiczna — co daje w pracy z narcyzmem?
Podejście psychodynamiczne skupia się na tym, co działo się bardzo wcześnie — w relacjach z ważnymi osobami, najczęściej z rodzicami lub opiekunami. To właśnie tam kształtowały się mechanizmy obronne, takie jak idealizacja i dewaluacja, a także sposób regulowania poczucia własnej wartości.
Wbrew popularnym mitom celem terapii psychodynamicznej nie jest „złamanie ego” osoby narcystycznej. Wręcz przeciwnie — chodzi o zrozumienie, dlaczego to ego musiało stać się tak sztywne i nadmuchane, by chronić przed bólem, wstydem lub odrzuceniem. Dopiero gdy ta funkcja ochronna zostanie zauważona i nazwana, możliwa jest stopniowa zmiana.
Terapia poznawczo-behawioralna a narcyzm
Terapia poznawczo-behawioralna koncentruje się na tym, jak osoba myśli o sobie, innych i świecie. W narcyzmie bardzo często pojawiają się głębokie przekonania typu: „muszę być wyjątkowy, żeby mieć wartość”, „jeśli nie jestem najlepszy, jestem nikim” albo „słabość oznacza porażkę”.
CBT pomaga rozpoznawać te schematy myślenia, podważać je i uczyć się bardziej elastycznych sposobów reagowania. Jest szczególnie pomocna w pracy nad relacjami, konfliktami, funkcjonowaniem zawodowym oraz impulsywnymi reakcjami emocjonalnymi. Dla wielu osób to pierwszy moment, w którym zaczynają zauważać, jak bardzo ich sposób myślenia wpływa na napięcie i samotność.
Terapia schematów i praca z wewnętrznymi trybami
Terapia schematów jest dziś jednym z najlepiej przebadanych i najskuteczniejszych podejść w pracy z zaburzeniami osobowości, w tym z narcyzmem. Zakłada ona, że w każdej osobie aktywują się różne „tryby” — czyli stany emocjonalne i sposoby reagowania, które uruchamiają się automatycznie w trudnych sytuacjach.
U osób z narcyzmem bardzo często pojawia się tryb nadmiernej kompensacji, który odpowiada za wyższość, kontrolę i dominację. Równolegle działa tryb odłączonego obrońcy, który odcina od emocji i bliskości, oraz tryb zranionego dziecka, w którym kryje się wstyd, samotność i lęk przed odrzuceniem.
Praca terapeutyczna polega na tym, by stopniowo zmniejszać dominację sztywnych mechanizmów obronnych i zwiększać dostęp do autentycznych emocji — w bezpiecznych, kontrolowanych warunkach. To proces wymagający czasu, ale dający bardzo głęboką zmianę.
Dlaczego osoby z narcyzmem trafiają na terapię?
Wbrew obiegowym opiniom osoby narcystyczne rzadko zgłaszają się na terapię z hasłem: „mam narcyzm”. Najczęściej powodem jest kryzys — rozpad relacji, silna depresja, poczucie pustki, lęk, utrata pracy, statusu lub ważnej pozycji życiowej. Czasem jest to moment, w którym dotychczasowe strategie przestają działać.
Narcyzm bardzo często ujawnia się dopiero w trakcie terapii, a nie na jej początku. Dopiero w bezpiecznej relacji terapeutycznej możliwe jest zauważenie, jak bardzo życie oparte na kontroli i wyjątkowości jest jednocześnie kruche i wyczerpujące.
Podsumowanie
Narcyzm nie jest wyrokiem ani cechą nie do zmiany. Jest sposobem przystosowania się do świata, który w pewnym momencie życia przestaje spełniać swoją funkcję. Terapia nie polega na odbieraniu komuś poczucia wartości, lecz na zbudowaniu go na bardziej stabilnych, realistycznych fundamentach. To droga od kruchej wielkości do bezpiecznej, wewnętrznej wartości.
